ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 117


                                               

اتساع زمان گرانشی

اتساع زمان گرانشی پدیدهٔ وجود تفاوت واقعی بین مقدار مشاهده‌شده برای زمان سپری شده میان دو رویداد، از دید ناظرهای قرار گرفته در مکان‌هایی با پتانسیل گرانشی متفاوت است. هرچه پتانسیل گرانشی مکان ناظر بیشتر باشد ناظری که او را از مکانی با پتانسیل گرا ...

                                               

اثر آنرو

فرضیه اثر آنرو پیش بینی می کند که یک ناظر شتابدار در جایی که یک ناظر لخت هیچ چیزی مشاهده نمی کند، تابش جسم سیاه مشاهده خواهد نمود.به عبارت دیگر زمینه برای یک چارچوب مرجع شتابدار گرم خواهد بود یا دماسنجی که در فضای خالی تکان داده می‌شود دمایی غیر ...

                                               

اثر سایناک

اثر سایناک یا تداخل سایناک که به افتخار فیزیکدان فرانسوی جرج سایناک نامگذاری شده است، پدیده ای است که در تداخل‌سنجی حاصل از چرخش روی می‌دهد. اثر سایناک در حالت پیکربندی خاصی که تداخل‌سنجی حلقه‌ای نامیده می‌شود آشکار می شود. یک باریکه نور تقسیم شد ...

                                               

تنسور الکترومغناطیسی

در الکترومغناطیس, تنسور الکترومغناطیسی یا تنسور میدان الکترومغناطیسی یک مورد ریاضی است که میدان الکترومغناطیس یک مجموعهٔ فیزیکی را توصیف می‌کند. تنسور میدان که برای اولین بار بعد از تنسور ۴ بعدی روابط نسبیت خاص استفاده شد را هرمان مینکوفسکی معرفی ...

                                               

تنسور اینشتین

پس از آنکه اینشتین به فکر ارائه نظریه نسبیت عام خود بر مبنای رفع محدودیت‌های نسبیت خاص افتاد اولین چالش پیش رویش مقوله گرانش نیوتنی بود که بیان می نمود جاذبه یک عاملی خارجی است و صرفاً بر اجرام تأثیر خواهد کرد. حال آنکه مطابق با نظریه نسبیت خصوصی ...

                                               

چاربردار پتانسیل

چاربردار پتانسیل الکترومغناطیسی ، چاربرداری‌است که در دستگاه واحدهای اس‌آی به صورت زیر تعریف می‌شود: A α = ϕ c, A → a = ϕ, A →) {\displaystyle A^{\alpha }=\left{\frac {\phi }{c}},{\vec {A}}\right\qquad \leftA^{a}=\phi,{\vec {A}}\right)} که در آن ...

                                               

چاربردار جریان

در فیزیک، و در نسبیت خاص و عام، چاربردار جریان ، چاربردار تبدیلات لورنتس است که به‌جای چگالی جریان در الکترومغناطیس جایگزین شده و به صورت زیر تعریف می‌شود: J a = c ρ, j {\displaystyle J^{a}=\leftc\rho,\mathbf {j} \right} که در آن: c سرعت نور ρ چگ ...

                                               

چارتکانه

در نسبیت خاص، چارتکانه تعمیم تکانه کلاسیک سه بعدی به فضازمان چهاربعدی است. تکانه یک بردار در سه بعد است و چارتکانه یک چاربردار در فضازمان است. چارتکانه پادوردای یک ذره با سه-تکانه p = و انرژی E عبارت است از: P = P 0 P 1 P 2 P 3 = E / c p x p y p ...

                                               

چهار شتاب

در نظریه نسبیت چهار شتاب یک شتاب برداری در چهار بعد مکان-زمان است ، مفهوم چهار شتاب بیشتر در فیزیک انرژی‌های بالا مثل نابودی پاد پروتون، رزونانس ذرات شگفت و تابش‌های بار الکتریکی شتابدار کاربرد دارد.

                                               

حال‌گرایی (فلسفه)

حال‌گرایی یا اصالت حال این دیدگاه است که نه آینده و نه گذشته وجود ندارند. در برخی از نسخه‌های حال‌گرایی، این دیدگاه به اشیاء یا ایده‌های بی‌زمان بسط داده می‌شود. براساس حال‌گرایی، حوادث و موجوداتی که کاملاً گذشته یا کاملاً آینده باشند اصلاً وجود ...

                                               

دستگاه مرجع غیرلخت

دستگاه مرجع غیرلخت یا چارچوب مرجع غیرلخت دستگاهی است که در آن قانون اول و دوم نیوتن معتبر نیستند، یعنی دستگاه مختصات دارای شتاب است. مانند دستگاه مختصات در حالت حرکت شتابدار مستقیم‌الخط و دستگاه مختصات در حال چرخش با سرعت ثابت یا شتاب‌دار.

                                               

دستگاه مرجع لخت

دستگاه مرجع لخت یا چارچوب مرجع لخت دستگاهی است که در آن قانون اول و دوم نیوتون معتبر هستند، یعنی دستگاه مختصاتی که دارای شتاب نیست. اگر دستگاه در حال چرخش حتی با سرعت ثابت باشد، شتاب‌دار محسوب می‌شود.

                                               

رویداد (نسبیت)

در فیزیک و به طور خاص در نسبیت یک رویداد دلالت به یک موقعیت یا اتفاق فیزیکی دارد که در زمان و مکان مشخصی رخ داده‌است. مثلاً شکسته شدن لیوان روی زمین یک رویداد است که در زمانی یگانه و مکانی یگانه اتفاق افتاده‌است. یکی از اهداف نسبیت بیان احتمال تأ ...

                                               

زمان ویژه

زمان ویژه زمانی است که توسط ساعتی که نسبت به مشاهده‌گر ساکن است اندازه‌گیری می‌شود؛ وقتی مسیر مشاهده‌گر با یک رویداد تقاطع پیدا می‌کند، گویی تازه آن رویداد برای مشاهده‌گر روی می‌دهد. Δ τ = Δ t 2 − Δ r 2 c 2 {\displaystyle \Delta \tau ={\sqrt {\De ...

                                               

سریع‌تر از نور

در کیهان‌شناسی یک سؤال رایج که معمولاً پرسیده می‌شود این است که آیا کهکشانهای خیلی دور، سریعتر از نور نسبت به ما دور می شوند؟ به عبارت دیگر، اگر سرعت، متناسب با فاصله است، در این صورت چنانچه یک کهکشان از ما به اندازه ی کافی دور باشد، آیا نمی‌توان ...

                                               

فاصله ویژه

در فیزیک نسبیتی فاصله ویژه، اندازه‌گیری مقدار مطلق فاصله بین دو رویداد است که بین آنها اختلاف فاصله مکان‌مانند وجود دارد یا طول یک مسیر مکان‌مانند در فضا-زمان است. Δ σ = Δ r 2 − c 2 Δ t 2 {\displaystyle \Delta \sigma ={\sqrt {\Delta r^{2}-c^{2}\D ...

                                               

فضا و زمان مطلق

نسخه‌ای از مفهوم فضای مطلق به معنای یک چارچوب مرجع را می‌توان در فیزیک ارسطویی مشاهده کرد. رابرت وستمن می‌نویسد که بخش کوچکی از مفهوم فضای مطلق را می‌توان در اثر کلاسیک نیکلاس کوپرنیک یعنی درباره گردش افلاک آسمانی مشاهده کرد، که کوپرنیک در آن از ...

                                               

فضازمان

در دانش فیزیک، فضا-زمان عبارت است از یک مدل ریاضی که زمان و فضا را به صورت درهم‌تنیده و به عنوان یک کمیت پیوسته با یکدیگر ترکیب می‌کند. بر اساس فرضیات مفهوم فضای اقلیدسی، جهان، سه بعد مکانی و یک بعد زمانی مستقل از هم دارد. در فضا-زمان سه بعد فضا ...

                                               

مختصات ریندلر

در فیزیک نسبیتی، جدول مختصات ریندلر یک جدول مختصات مهم و مفید است که بخشی از فضازمان تخت ما را نمایش می‌دهد. جدول ریندلر توسط ولفگانگ ریندلر معرفی شد. دستگاه مختصات ریندلر یک چارچوب مرجع شتابدار باشتاب ثابت را در فضازمان مینکوفسکی نمایش می دهد. د ...

                                               

معنای نسبیت (کتاب)

معنای نسبیت یک کتاب درباره چهار سخنرانی انیشتین در دانشگاه پرینستون است که توسط انتشارات دانشگاه پرینسون منتشر شده‌است. این سخنرانی‌ها توسط ادوین پلیمپتون آدامز به انگلیسی ترجمه شد. سخنرانی‌ها و کتاب بعدی آخرین تلاش انیشتین برای ارائه مروری جامع ...

                                               

نسبیت کلاسیک

اگر ناظرهای متفاوت پدیده واحدی را بنگرند، دریافتهای آنان را نمی‌توان به نحو صحیحی مقایسه کرد، مگر اینکه نتایج هر ناظر به معیارهای مورد استفاده ناظرهای دیگر تبدیل شود. موضوع مثل ترجمه از زبانی به زبان دیگر است که در صورتی می‌توان مفاهیم دقیق زبانی ...

                                               

نظریه نسبیت

نظریهٔ نسبیَت دو نظریه اصلی و معروف نسبیت خاص و نسبیت عام آلبرت اینشتین را در بر می‌گیرد. ایدهٔ اصلی این نظریه آن است که زمان و فضا با هم مرتبط هستند، نه جدا از هم و ثابت. آغاز به کار بردن عبارت "نظریهٔ نسبیت" به ۱۹۰۶ بر می‌گردد. هنگامی که ماکس پ ...

                                               

اسپین

اسپین از خاصیت‌های بنیادی ذرات زیراتمی است که معادل کلاسیک ندارد و یک خاصیت کوانتومی به‌شمار می‌آید. نزدیک‌ترین خاصیت کلاسیک به اسپین اندازه‌حرکت زاویه‌ای است. در مکانیک کوانتوم عملگر اسپین درست از همان قانون جابجایی عملگر اندازه‌حرکت زاویه‌ای پی ...

                                               

عملگر (فیزیک)

یک عملگر) در فیزیک تابعی است که بر فضای حالت‌های فیزیکی عمل می‌کند. در نتیجهٔ عمل یک عملگر بر یک حالت فیزیکی، حالت فیزیکی دیگری همراه با مقداری اطلاعات دیگر بدست میدهد. ساده‌ترین مثال استفاده از عملگرها مطالعهٔ تقارن است. از این رو عملگرها ابزاره ...

                                               

عملگر خودالحاقی

در ریاضیات، یک عملگر خودالحاقی بر روی یک فضای برداری مختلط V، به همراه ضرب داخلی ⟨ ⋅, ⋅ ⟩ {\displaystyle \langle \cdot,\cdot \rangle } ، یک نگاشت خطی،A، است که با الحاقی خود برابر است ⟨ A v, w ⟩ = ⟨ v, A w ⟩ {\displaystyle \langle Av,w\rangle =\l ...

                                               

عملگر مکان

عملگر مکان در مکانیک کوانتوم عملگر مربوط به کمیت مشاهده پذیر مکان یک ذره است. حل معادله ویژه‌مقداری زیر ویژه‌توابع عملگر مکان را بدست می‌دهد. X ψ = x ψ {\displaystyle X\psi=x\psi } که در آن X {\displaystyle X} عملگر مکان ψ {\displaystyle \psi } و ...

                                               

مقدار منفرد

در ریاضیات مقدارِ تکین یا منفرد، عملگری است که در فضای هیلبرت عمل کرده، و مربع ریشه‌های مقادیر ویژۀ یک ماتریس است. مقادیرِ تکین، نامنفی و حقیقی هستند. مفهوم مقدارِ منفرد، توسط ارهارد اشمیت در سال ۱۹۰۷ معرفی شده‌است. اشمیت مقادیر تکین منحصر به فرد ...

                                               

نظریه اشتورم-لیوویل

در ریاضیات و کاربردها، یک معادلهٔ اشتورم-لیوویل کلاسیک، نام‌گذاری شده به نام ژاک شارل فرانسوا استورم و جوزف لیوویل یک معادلهٔ دیفرانسیل خطی مرتبهٔ دوم حقیقی به صورت است که در آن y تابعی از متغیر x می‌باشد. توابع p x < 0 {\displaystyle px w x & ...

                                               

نظریه عمل‌گرها

در ریاضیات، مطالعه و نظریهٔ عمل‌گرها بخشی مرکزی و عمده را در آنالیز تابعی به خود اختصاص می‌دهد. عملگرهای خطی بخش زیادی از نظریه عملگرها را به خود اختصاص می‌دهد. نظریه عملگرهای خطی به دو بخش اصلی تقسیم می‌شود. قسمت اول صرفاً بر اساس خواص جبری عملگ ...

                                               

هامیلتونین (مکانیک کوانتومی)

برای عملگری در نظریهٔ کنترل، همیلتونیی را ببینید. در مکانیک کوانتومی، همیلتونین با نماد H، مشاهده‌پذیری است که متناظر با انرژی کل سیستم است. در واقع همیلتونیین عملگر انرژی است و صورت عملگری تابع همیلتونیی در مکانیک کلاسیک است. در فیزیک مقدماتی، م ...

                                               

تئوری کارانن-لوف

در مبحث فرایندهای تصادفی، قضیهٔ کارهونِن-لُواِو ، هم‌چنین شناخته‌شده به عنوان قضیه Kosambi-Karhunen-Loève ، یک فرایند تصادفی را به صورت ترکیب خطی تعداد نامحدودی از توابع متعامد در یک بازهٔ کران‌دار توصیف می‌کند. این تبدیل همچنین با نام‌های تبدیل ...

                                               

قانون لگاریتم‌های تکراری

قانون لگاریتم‌های تکراری، اولین بار توسط A. Y. Khinchin در سال ۱۹۲۴ و بعدها، در سال ۱۹۲۹ به وسیله A. N. Kolmogorov به صورت کامل‎تری بیان شد. همچنین ریشه این قانون به یک مسئله خاص در نظریه اعداد بازمی‌گردد.

                                               

قانون واریانس کلی

در نظریهٔ احتمال قانون واریانس کلی بیان می کند که اگر X و Y متغیرهای تصادفی در فضای احتمال یکسان باشند و واریانس Y دارای مقدار محدود باشد در اینصورت داریم var ⁡ Y = E ⁡ var ⁡ Y ∣ X) + var ⁡ E ⁡ Y ∣ X). {\displaystyle \operatorname {var} Y=\operat ...

                                               

قضیه هان-باناخ

قضیه هان-باناخ، یک ابزار مرکزی در آنالیز تابعیست. این قضیه امکان می دهد تا تابعک های خطی کرانداری که بر روی زیر فضایی از یک فضای برداری تعریف شده اند را به کل فضا تعمیم دهیم. همچنین این قضیه نشان می دهد که به میزان "کافی" تابعک های خطی پیوسته بر ...

                                               

فرمول دو مواور

فرمول دو مواور که با نام اتحاد دو مواور و قضیهٔ دو مواور نیز شناخته می‌شود، رابطه‌ای ریاضی است که به افتخار ابراهام دو مواور نامگذاری شده‌است و بیان می‌دارد که برای هر عدد مختلط x و عدد صحیح n رابطهٔ زیر برقرار است: که در آن i یکه موهومی i 2 = −1 ...

                                               

اصل امتناع تناقض

در منطق، اصل امتناع تناقض یا اصل عدم تناقض بیان می‌کند که گزاره‌های متناقض نمی‌توانند هم‌زمان و به یک معنا، صادق باشند، یعنی از دو گزارهٔ "الف ب است" و "الف ب نیست" فقط یکی می‌تواند صادق باشد. ارسطو معتقد بود اگر اصل عدم تناقض نباشد، ما هیچ‌چیز ر ...

                                               

تعلیق به محال

تعلیق به محال در منطق تلاشی است برای نشان دادن اینکه یک گزاره در نهایت خود نتایجی ناممکن، غیرعملی، یا بی‌معنا را در پی دارد و از این رو نمی‌توان حقیقت داشته باشد. سابقهٔ استفاده از این برهان به فلاسفهٔ پیشاسقراطی می‌رسد و فیلسوف یونانی ارسطو با م ...

                                               

قضیه اجماع

در جبر بول، قضیه اجماع ساده‌سازی عبارت زیر است: x y ∨ x ¯ z ∨ y z = x y ∨ x ¯ z {\displaystyle xy\vee {\bar {x}}z\vee yz=xy\vee {\bar {x}}z} اثبات این قضیه به صورت زیر است: x y ∨ x ¯ z ∨ x ∨ x ¯ y z {\displaystyle xy\vee {\bar {x}}z\vee x\vee {\b ...

                                               

نفی تالی

در منطق کلاسیک قاعدهٔ نفی تالی ، یکی از اشکال استدلال صوری است. قاعدهٔ نفی تالی به این صورت بیان می‌شود: اگر بدانیم P نتیجه می‌دهد Q، و بدانیم که نه Q، در آنصورت نه P. به عنوان مثال: اگر پوسایدون آدم باشد، پس پوسایدون فانی است. پوسایدون فانی نیست ...

                                               

نقیض مضاعف

نقیض مضاعف قضیه‌ای در منطق گزاره‌ای است که مطابق آن نقیضِ نقیضِ یک گزاره با خود آن گزاره یکسان دانسته می‌شود. مطابق قانون سلب مضاعف اگر این گزاره که "نادرستی p نادرست است" صحیح باشد، آنگاه "p" صحیح است. این مطلب را به صورت زیر می‌نویسند: قانون نق ...

                                               

قضیه شارکوفسکی

قضیه شارکوفسکی در ریاضیات سامانه پویا در سیستم گسسته مطرح شده است. الکساندر شارکوفسکی این قضیه را در سال ۱۹۶۴ ارائه و اثبات کرد. این قضیه بیان می‌کند که اگر یک سیستم دینامیکی گسسته روی خط حقیقی دارای یک نقطه تناوبی از تناوب ۳ باشد، می‌باید دارای ...

                                               

قضیه لیوویل

در فیزیک، قضیه لیوویل ، قضیه‌ای کلیدی در مکانیک هامیلتونی و آماری کلاسیکی است. او مدعی است که تابع توزیع فضای فاز در طول یک مسیر تحولی ثابت است، به این معنی که چگالی ذرات سیستم در مجاورت یک نقطه داده شده از سیستم در فضای فاز، دارای تحولی ثابت است ...

                                               

تئوری جدا کننده سطحی

در نظریه گراف، تئوری جداکننده سطحی شکلی از Isoperimetric inequality برای گراف‌های مسطح است که بیان می‌کند که هر گراف مسطح را می‌توان با حذف کردن تعداد کمی از رئوس به قطعات کوچکتر تقسیم کرد. به‌طور خاص، حذف O {\displaystyle O} راس از یک گراف n راس ...

                                               

قضیه بروکس

در نظریهٔ گراف، قضیه بروکس رابطه‌ای بین بیشترین درجه یک گراف و عدد رنگی آن بیان می‌کند. بر اساس این قضیه، در یک گراف همبند که هر راسی حداکثر Δ همسایه دارد، راس‌ها می‌توانند تنها با Δ رنگ، رنگ آمیزی شوند، به جز در دو حالت، گراف‌های کامل و گراف‌های ...

                                               

قضیه کوراتوسکی

یک گراف نامسطح است، اگر و فقط اگر شامل زیرگرافی همومورفیک با K3.3 یا K5 باشد. مشاهده کردیم که K3.3 و K5 مسطح نیست. اگر گرافی شامل یکی از این دو گراف به عنوان زیرگراف باشد، مسطح نیست. به‌طور شگفت‌آوری تمام گراف‌های نامسطح باید شامل زیرگرافی باشند ...

                                               

قضیه کونیگ

نظریهٔ کونیگ نشان می‌دهد که پرسمان جورسازی بیشینه و پرسمان پوشش گره‌ای کمینه برای گرافی دوبخشی هم ارز هستند. جورسازی زیرمجموعه‌ای از یال‌های گراف است که هیچ جفت-یالی در این زیرمجموعه همسایه نباشند. جورسازی بیشینه بزرگ‌ترین زیرمجموعه از یال‌هاست ک ...

                                               

قضیه ویزینگ

در نظریه گراف، قضیه ویزینگ نامگذاری شده که آن را در سال ۱۹۶۴ منتشر کرد) بیان می‌کند که یال‌های هر گراف ساده را می‌توان با حداکثر یکی بیشتر از بیشترین درجه Δ رئوس گراف رنگ کرد. همواره حداقل Δ رنگ لازم است، بنابراین گراف‌های ساده را می‌توان به دو ر ...

                                               

نطریه ساختار گراف

در ریاضیات، قضیه ساختار گراف یک نتیجه عمده در زمینه نظریه گراف است. نتیجه برقرار عمیق و اساسی در ارتباط بین نظریه گراف جزئی و برازش گراف است. این قضیه که هفدهمین مقاله از یک سری 23 مقاله‌ای است که توسط نیل رابرتسون و پل سیمور نوشته شده‌است. اثبات ...

                                               

دایره نه‌نقطه

در هندسه، دایرهٔ نُه‌نقطه دایره‌ای است که می‌توان آن را برای هر مثلثی ایجاد کرد. علت نام‌گذاری این دایره به این نام، این است که از ۹ نقطهٔ مهم مثلث می‌گذرد. این ۹ نقطه: پای ارتفاع‌ها نقطه‌های وسط اضلاع مثلث وسط پاره‌خط‌هایی که از هر رأس تا مرکز ا ...

                                               

قضیه تا و برش

قضیه تا و برش می‌گوید هر شکل با کناره‌های صاف را می‌توان با تعدادی تای مسطح و یک برش مستقیم از یک برگ کاغذ درآورد. این شکل‌ها شامل چندضلعی‌های محدب و غیر محدب و اشکال سوراخ‌دار یا ترکیب این‌ها با هم می‌شوند. مسئله‌ای که این قضیه آن را حل کرده‌است ...