ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 126


                                               

هم‌خوان پرانشی

هم‌خوان پَرانِشی یک هم‌خوان بی‌واک است که بر اثر باز و بسته شدن هم‌زمان حفره دهان و چاکنای تولید می‌شود. به هنگام سخن گفتن، بسته شدن کامل یا بخشی از چاکنای هم‌چنین می‌تواند باعث ایجاد سازوکار جریان هوای چاکنایی glottalic airstream mechanism بشود. ...

                                               

هم‌خوان مکیده

به هنگام سخن گفتن، بسته شدن کامل یا بخشی از چاکنای هم‌چنین می‌تواند باعث ایجاد سازوکار جریان هوای چاکنایی glottalic airstream mechanism بشود. این سازوکار فرایندی تولیدی است که در شکل‌گیری آواهای گفتار در برخی از زبان‌ها نقش دارد و در آن چاکنای بس ...

                                               

همگونی (واج‌شناسی)

در واج‌شناسی، همگونی پدیده‌ای است که طی آن یک واج در همنشینی با واجی دیگر برخی از مختصه‌های آوایی خود را از دست می‌دهد و به جای آن مختصه‌های آوایی واج کناری خود را به دست می‌آورد. اگر طی این فرایند یک واج به عینه مانند واج مجاور خود شود، آن را هم ...

                                               

دیس‌پراکسی کلامی تکاملی

دیس‌پراکسی کلامی تکاملی یا به اختصار "DVD" ، که به نام‌های آپراکسی گفتار در کودکی و آپراکسی تکاملی گفتار هم شناخته می‌شود، اختلالی است که طی آن، کودک در بیانِ صداها، هجاها و واژه‌ها دچار مشکل است. علت این اختلال، ضعف یا فلج عضلانی نیست، بلکه اشکا ...

                                               

تأثیر زبان عربی بر زبان اسپانیایی

تأثیر زبان عربی در اسپانیایی یکی از فرایندهای تاریخی شکل‌گیری فرهنگ و زبان اسپانیایی است چنان‌که مسلمان َعرب و بربر در شبه‌جزیرهٔ ایبری نزدیک به هشت قرن زندگی کردند به همین دلیل است که تأثیر زیادی بر روی زبان‌های بومی آنجا گذاشته باشند که کاستیل ...

                                               

زبان آینو (چین)

زبان آینو یک زبان ترک‌تبار با تأثیرات عمیق از زبان پارسی است. این زبان توسط عشایر علوی آینو در حوضه تاریم و بیابان تکله مکان گویش می‌شود و در آستانه نابودی است. برخی زبان‌شناسان آینو را یک زبان مختلط متشکل از دستور زبان یوغوری و واژگان ایرانی می‌ ...

                                               

زبان پیشایونانی

زبان پیشایونانی دربرگیرندهٔ زبان یا زبان‌هایی است که در زمانی ماقبل تاریخ و پیش از جاگیرشدن مردمانی که به زبان نیایونانی سخن می‌گفتند در سرزمین یونان رواج داشته‌است. به نظر می‌رسد واژگان بسیاری از این زبان یا زبان‌ها به صورت وامواژه به زبان یونان ...

                                               

زبان مختلط

زبان مختلط ، زبانی است که در میان یک گروه دو زبانه ایجاد می‌شود و جنبه‌های دو یا چند زبان را با هم ترکیب می‌کند اما به‌طور واضح از هر زبان واحد مشتق نمی‌شود در حالی که زبان کریؤل و زبان پیجین در جایی به وجود می‌آیند که گویندگان بسیاری از زبان‌ها ...

                                               

اسکربل

اِسْکرَبِل یک بازی کلمه‌سازی است که در آن دو تا چهار بازیکن با قرار دادن حرف‌های الفبا بر روی یک صفحه بازی ۱۵×۱۵ مربعی امتیاز به دست می‌آورند. کاشی‌های کوچکی که حروف روی آن‌ها نوشته شده‌اند باید مثل حرف‌های یک جدول کلمات متقاطع کلمه‌های معنی‌دار ...

                                               

اسم‌فامیل

اسم فامیل یک نوع بازی است که با قلم و کاغذ انجام می‌شود. شرکت‌کنندگان، پس از توافق روی یکی از حروف الفبا، نام موضوعات مختلفی را روی کاغذ می‌نویسند که با آن حروف الفبا آغاز می‌شود. هرکس زودتر همه خانه‌ها را پر کند، با اعلام او دیگر شرکت‌کنندگان نی ...

                                               

پانتومیم (بازی)

پانتومیم یا لال‌بازی یا ادابازی بازی‌ای گروهی است که با استفاده از نمایش بی‌کلام انجام می‌شود. بازی‌کننده سوالات شرکت‌کننده‌ها را می‌شنود و تنها با حرکات سر و بدون گفتن کلام آن‌ها را تایید یا رد می‌کند. البته باید دقت کرد که این بازی تبدیل به بیس ...

                                               

زبان‌پیچان

زبان‌‌ پیچان یا زبان ‌پیچ به عبارتی گفته می‌شود که برای سخت بیان شدن طراحی شده‌است که به نوعی برای بازی با کلمات برای بازی حرف‌زدنی استفاده می‌شود. برخی زبان‌پیچان‌ها هنگام گفته شدن به اشتباه به عباراتی خنده دار یا عبارتی مبتذل و خنده‌دار تبدل می ...

                                               

موشح

موشّح یا توشیح یکی از آرایه‌های ادبی در شعر است که اگر حروف اول هر بیت یا مصرع به‌دنبال یکدیگر قرار گیرند نام یا لقب کسی یا واژه‌ای یا بیت و جمله‌ای دیگر تشکیل شود. توشیح در لغت به معنی حمایل افکندن و زیور بستن یا زینت داده شده و آراسته شده است و ...

                                               

واروخوانه

واروخوانه یا قرینه خوانی یا پالیندروم به واژه، جمله، عدد، شعر یا هر چیز دیگری گفته می‌شود که خواندن آن از چپ به راست یا از راست به چپ کاملاً یکسان باشد. به‌عنوان مثال عدد ۱۵۳۴۳۵۱ یک عدد واروخوانه است، یا واژه "Malayalam" که نام یکی از زبانهای محل ...

                                               

پیکره انگلیسی آمریکایی معاصر

پیکرهٔ انگلیسی آمریکایی معاصر COCA وب‌گاهی است رایگان با قابلیت جستجوی کلمه، که در نوع خود بزرگترین است، شامل حدود ۴۵۰ میلیون واژهٔ انگلیسی. این مجموعه تنها پیکرهٔ در دسترس عمومی است. این مجموعه زیرنظر مارک دِیویس، استاد زبان‌شناسی پیکره‌ای در دا ...

                                               

پیکره بی‌جن‌خان

پیکره بی‌جن‌خان یک پیکرهٔ برچسب‌گذاری‌شده است که برای تحقیق پردازش زبان طبیعی در زبان فارسی مناسب است. این مجموعه از اخبار و متون عمومی گردآوری شده‌است. در این مجموعه، تمام مستندات بر حسب موضوعات و بر اساس حدود ۴۳۰۰ موضوع مانند سیاسی، فرهنگی و غی ...

                                               

زبان‌شناسی پیکره‌ای

زبان‌شناسی پیکره‌ای شاخه‌ای از زبان‌شناسی است که در آن از طریق ایجاد پایگاه‌های داده‌ایِ گسترده‌ای از متون و واژگان رایجِ یک زبان و بررسی این متون به مطالعهٔ جنبه‌های گوناگون آن زبان می‌پردازد. این شاخه تنها در آخرین دهه‌های قرن بیستم ایجاد شد و ...

                                               

بازسازی زبان‌شناختی

بازسازی زبان‌شناختی ساخت ویژگی‌های یک زبان تأیید نشده قدیمی از یک یا چند زبان مشخص است. دو روش بازسازی زبان‌شناسی وجود دارد: بازسازی درونی از بی‌قاعدگی‌های یک زبان برای برون‌یابی گام‌های نخست آن زبان که تنها بر پایه شواهد بدست آمده از آن زبان است ...

                                               

خانواده زبانی

خانواده زبانی به دسته‌ای از زبان‌های مشتق‌شده از نیایی مشترک گفته می‌شود. زبان‌های قرار گرفته در خانواده مشترک می‌بایست در شمار قابل توجهی از ویژگی‌های واج‌شناسی، ریخت‌شناسی و دستور مشترک باشند. در زبان‌شناسی، مفهوم و موضوع خانواده‌های زبانی از آ ...

                                               

دستوری‌شدگی

دستوری‌شدگی یا دستوری شدن یکی از مهم‌ترین فرایندهای تغییر زبانی است که در تاریخ تحول زبان‌ها رخ می‌دهد و طی آن، عناصر واژگانی به سمت گرفتن نقش‌های دستوری پیش می‌روند و کارکرد دستوری پیدا می‌کنند یا واحدهای دستوری موجود، دستوری‌تر می‌شوند. این فرا ...

                                               

رابطه ژنتیکی (زبان‌شناسی)

اصطلاح رابطه ژنتیکی در زبان شناسی ، رابطه‌ای است که اغلب در میان زبان‌هایی از خانواده زبانی یکسان وجود دارد. زبان‌هایی که با هم رابطهٔ ژنتیکی دارند در اصل از یک زبان اجدادی واحد منشا گرفته‌اند و در همین راستا تشابهاتی با یکدیگر دارند، مانند معانی ...

                                               

زبان آنگیکا

زبان آنگیکا از زبان‌های هندوآریایی است که در ایالت‌های بیهار و جارکند و بنگال غربی گویشورانی دارد. خاستگاه این زبان منطقهٔ آنگا است. آنگیکازبانان جز هند در نپال، ویتنام، کامبوج، مالزی و دیگر کشورهای آسیای جنوب شرقی نیز می‌زیند. همچنین گروه‌های بز ...

                                               

زبان تأییدشده

در زبان‌شناسی، زبان تأیید شده ، زبان زنده یا مرده‌ای است که مستند شده و شواهد وجود آن‌ها در دوران کنونی وجود دارد. این اسناد می‌توانند گزارش، رونوشت، ادبیات، یا سنگ‌نبشته باشند. در برابر آن، زبان‌های تأیید نشده ممکن است زبان‌های ادعایی باشند که ه ...

                                               

زبان خواهر

در زبان‌شناسی تاریخی، زبان‌های خواهر زبان‌های همبسته‌ای هستند که از یک زبان اجدادی مشترک، اصطلاحاً نیازبان، ریشه گرفته‌اند. اعضای یک خانواده زبانی نسبت به یکدیگر خواهر هستند. یک مثال معمول، زبان‌های رومی است که همه آن‌ها ادامه لاتین گفتاری هستند. ...

                                               

زبان دختر

در زبان‌شناسی تاریخی، زبان دختر یا زبان نواده زبانی است که از زبانی دیگر، زبان مادر خود، از طریق فرایند ژنتیکی پدید آمده‌است. اگر بیش از یک زبان از همان نیازبان یا "زبان مادر" ایجاد شده باشد، گفته می‌شود که این زبان‌ها خواهر و اعضای یک خانواده زب ...

                                               

زبان‌شناسی تاریخی

زبان‌شناسی تاریخی یا زبان‌شناسی درزمانی به دانش مطالعهٔ تغییرات زبان‌ها در گذر زمان اطلاق می‌شود. زبان‌شناسی تاریخی نه‌تنها برای پی‌بردن به دینامیک و چگونگی عملکرد پدیدهٔ بروز تغییرات در زبان‌ها اهمیت دارد، در مقیاسی بالاتر و کلی‌نگرانه‌تر، در جه ...

                                               

زبان‌شناسی تطبیقی

زبان‌شناسی تطبیقی یا زبان‌شناسی هم‌سنجشی یکی از شاخه‌های عمده در زبان‌شناسی تاریخی است که به همسنجی زبان‌ها به‌منظور اکتشاف و استخراج نزدیکی‌ها و خویشاوندی‌های آن‌ها در طول تاریخ می‌پردازد. زبان‌شناسی تطبیقی شاخه‌ای از علم زبان‌شناسی تاریخی است ک ...

                                               

فهرست سوادش

فهرست سوادش یک فهرست سنتی از مفاهیم پایه برای استفاده در زبان‌شناسی تاریخی-تطبیقی است. ترجمهٔ فهرست سوادش به زبان‌های مختلف این امکان را برای پژوهشگران ایجاد کرده که ارتباط متقابل آن زبان‌ها را بررسی کنند. فهرست سوادش به نام زبان‌شناس آمریکایی مو ...

                                               

محافظه‌کاری زبانی

در زبان‌شناسی، یک شکل، گونه یا روش محافظه‌کارانه آن است که در طول تاریخ نسبتاً کمی تغییر کرده باشد، یا نسبتاً در برابر تغییر مقاوم باشد. این اصطلاح در مقابل اشکال یا گونه‌های ابتکاری یا پیشرفته است که تغییرات نسبتاً بزرگتر یا جدیدتری را تجربه کرد ...

                                               

مدل درختی

مدل درختی یک مدل برای توضیح تکامل زبان‌ها در زبان‌شناسی تاریخی است که متناظر و هم‌ارز با مفهوم شجره‌نامه و به‌طور مشخص یک درخت تبارزایی ، در تکامل زیستی گونه‌هاست. درست متناظر و هم‌ارز با مفاهیم تکامل، در مورد زبان هم چنین پنداشته می‌شود که از یک ...

                                               

نودستوریان

نودستوریان پیروان مکتبی از زبان‌شناسی تاریخی ـ تطبیقی در سدهٔ نوزدهم بودند که تغییر زبان را فرایندی منظم می‌دانستند و معتقد بودند قواعد آوایی هیچ استثنایی ندارند و تمامی تغییرات زبانی برپایه قواعد قابل توضیح هستند. آنان بر این باور بودند که تغییر ...

                                               

نیازبان

نیا-زبان در مدل درختی زبان‌شناسی تاریخی نیای مشترک زبان‌هایی است که یک خانوادهٔ زبانی را تشکیل می‌دهند. در اغلب موارد، نیا-زبان به طور مستقیم آشکار نیست. در این دست موارد، می‌توان با مقایسه اعضای گوناگون خانواده زبانی به روش مقایسه‌ای آن را بازسا ...

                                               

رابطه کلامی

رابطهٔ کلامی یا رابطهٔ گفتمانی یا رابطهٔ بلاغی نام روابطی است که بیان‌کنندهٔ چگونگی ارتباط قطعات کلامی با یکدیگر است. به قطعه‌ای که در نظر نویسنده مهم‌تر و به تنهایی قابل درک است، هسته و به قطعه‌ای که اهمیت کم‌تری دارد و معمولاً با کمک هسته قابل ...

                                               

نظریه ادب

نظریه ادب را ادب زبانشناختی نیز نامیده‌اند. نظریه ادب را پنلوپه براون و استفان لوینسن در سال ۱۹۷۸ طرح کردند و در سال ۱۹۸۷ آن را بازنگری و اصلاح کردند. این نظریه در حوزه علوم منظورشناسی زبان و تحلیل گفتگو قرار دارد. نظریه ادب بین ادب زبانشناختی و ...

                                               

نقش‌نمای کلامی

نقش‌نمای کلامی یا نشانگر گفتمان یا عبارت اشاره‌ای اصطلاحی در زبان‌شناسی است که به کلمات و گروه‌هایی اشاره دارد که به تنهایی بدون معنی و فاقد نقش نحوی هستند و نقش‌شان در جمله معمولاً به صورت رابطی میان قطعات کلامی و نشان دهندهٔ وجود یک رابطهٔ کلام ...

                                               

الفبا

الفبا یا اَلفِبِت مجموعه علامت‌هایی است که انسان‌ها برای نشان دادن اصواتِ زبان، در بین خود قرارداد می‌کنند. در خط‌های فارسی و عربی، الفبا معمولاً به نشانه‌های نوشتاری همخوان گفته می‌شود که آن‌ها را حروف بی‌صدا هم می‌گویند و معمولاً واکه‌ها ، جزء ...

                                               

الفبای فارسی

الفبای فارسی یا الفبای فارسی-عربی شاملِ ۳۲ حرف است که از الفبای عربی اقتباس‌شده است. این پرکاربردترین الفبا برای نگاشتن همخوان و واکه در زبان فارسی است که به‌صورت خط فارسی به‌کار گرفته می‌شود که خود برگرفته از خط عربی است. پیش از حمله اعراب به ای ...

                                               

پرسش زبان یونانی

پرسش زبان یونانی اختلاف نظری بر سر این بود که زبان رسمی ملت یونان زبان عامیانه یونانی‌ها یعنی دموتیکی یا زبان اصلاح‌شدهٔ و خالص‌تر کاتارووسا باشد. این یک موضوع بسیار بحث‌برانگیز در سده‌های ۱۹ و ۲۰ میلادی بود و سرانجام در سال ۱۹۷۶ هنگامی که دموتیک ...

                                               

خط تعلیق

خط تَعلیق یا تَرَسُّل اولین شیوه از خوشنویسی فارسی است که خاص ایرانیان پدید آمده است. به نظر می‌رسد این شیوه از خوشنویسی در اواسط سدهٔ هفتم قَمری از ترکیب و توسعهٔ دو خط توقیع و رِقاع و تحت تأثیر خطوط ایرانی پیش از اسلام و با توجه به ذوق و روحیه ...

                                               

خط سفیر

خط سفیر ، از خط های تزیینی در خوشنویسی ایرانی به شمار می رود. برخی معتقد هستند که خط سفیر خط خوانای کرشمه است و به عبارت دیگر فرزند کرشمه محسوب می‌شود. احمد آریامنش خط سفیر را در سال ۱۳۸۵ ابداع کرده است. مبدع آن ، این خط را نوعی رسم الخط فارسی ، ...

                                               

خط سیاق

خط سیاق یا سیاقت یا سیاقی نوعی از خط و روش نگارش است که با آن اهل دفتر و دیوان، اعداد، مقادیر و اوزان را می‌نوشتند. حساب سیاق روشی است در حسابداری قدیمی و دانشی است در ثبت و ضبط ارقام و اعداد محاسبات دیوانی و شخصی. تا پایان دورهٔ قاجار کلیهٔ امور ...

                                               

دستور خط

رسم‌الخط یا دبیره یا قواعد کتابت یک قرارداد است که برای نگارش مطالب به‌کار برده می‌شود. تفاوت دبیره‌ها در شیوهٔ برخورد یا تعبیر آن‌ها از مفهومی است که شیوهٔ نگارش کلمات در متن نسبت به یکدیگر به دست می‌دهد. دبیره روشی استاندارد را برای نوشتن خط یک ...

                                               

دستور خط فارسی

امروزه مراجع مختلف، چند دستور خط مختلف برای زبان فارسی در پیش گرفته‌اند. برخی هم سعی در استاندارد کردن نظر خود کرده‌اند، اما همچنان اختلاف و ناهماهنگی به چشم می‌خورَد. برای مثال، در "دبیرهٔ ادبی" دههٔ ۱۳۴۰ خورشیدی ممکن بود بخوانیم: "بخاطر اینکه م ...

                                               

صرف-واج‌شناسی

هنگامی که تکواژی به واژه‌ای می‌پیوندد، می‌تواند محیط آواییِ تکواژهای دیگر در آن واژه را تغییر دهد. زبان‌شناس در مطالعهٔ خود راجع به سطح صرف-واج‌شناختی، در تلاش است که این فرایند را توصیف کند. ساختار صرفی-واجی یک زبان عموماً به شکل دسته‌ای از قواع ...

                                               

قلم (رایانه)

به مجموعه‌ای از یک الفبایِ کامل و هم‌خانواده، با حالت‌های مختلفِ حروف و دیگر کارکترهایِ مورد نیاز حروف‌چینی، قلمِ رایانه‌ای و در انگلیسی تایپ‌فیس گفته می‌شود. از سویِ دیگر، به هر یک از حالت‌ها و اجزایِ این مجموعه که شاملِ حروف، اعداد و دیگر علائم ...

                                               

لاتین‌نویسی

لاتین‌نویسی یا لاتین‌سازی یا رومن‌نویسی/رومن‌سازی در زبان‌شناسی به معنای تبدیل نوشتار از یک خط به خط لاتین است. لاتین‌نویسی شامل نویسه‌گردانی، برای نمایش متن، ترانویسی، یا گفتار یا هردوی آنهاست. خطِ لاتین امروزه در جهان نقشِ یک خطِ دوم را بازی می ...

                                               

نستعلیق

نَسْتَعْلیق یکی از شیوه‌های خوشنویسیِ فارسی است. این واژه چنانکه در تَذکِره‌ها و مُرَقَّعات و اشعار آورده‌اند، از دو واژهٔ نَسْخ و تَعلیق پدید آمده است. خطِّ نستعلیق دومین خطِّ ویژهٔ ایرانیان است. پیدایش نستعلیق پس از حملهٔ مغول و در روزگار ایلخا ...

                                               

اسم

اسم عام ، اسمی است که بر همه افراد و اشیاء و مفاهیم دلالت کند و بین همه آنها مشترک باشد و اسم خاص ، اسمی است که تنها به یک فرد یا شی اشاره دارد و همه را شامل نمی‌شود. اسم‌های خاص را به چهار دسته می‌توان تقسیم کرد: اسم مخصوص انسان‌ها: مانند "سهراب ...

                                               

بن (دستور زبان)

بن یا سِتاک در دستور زبان فارسی به جزء اصلی، ثابت و ناکاستنیِ فعل می‌گویند که پس از برداشتنِ همهٔ عناصر الحاقی بر جای می‌ماند. بن، در هر ساختی از فعل دربردارندهٔ مفهوم کار یا حالت یا وجود و اِسناد است. در فعل‌های "می‌خورم" ، "می‌خوری" ، "می‌خورَد ...

                                               

بن ماضی

بن ماضی یا بن گذشته یا ماده‌ی ماضی یا سِتاک گذشته یا ریشه‌ی گذشته یکی از دو گونه ی بن در دستور زبان فارسی است. فعل در زبان فارسی دارای دو بخش بن و شناسه است. بنِ فعل جزء اصلی و دربرگیرنده‌ی معنای فعل است و شناسه بیان‌کننده‌ی تعداد و شخص. برای رسی ...